1. Regionalna Odznaka Krajoznawcza PTTK „75-lecia TYCHÓW” została ustanowiona dla upamiętnienia otrzymania przez TYCHY w 1951 roku praw miejskich.
2. Pomysłodawcą powstania Odznaki „75-lecia TYCHÓW” jest Klubu Turystyki Kolarskiej GRONIE działający przy Oddziale PTTK w Tychach przy współudziale Muzeum Miejskiego w Tychach i Muzeum Miejskiego (w organizacji) w Bieruniu.
3. Odznaka jest jednostopniowa, a czas jej zdobywania to 2026 rok.
4. Prawo do otrzymania Odznaki „75-lecia TYCHÓW” uzyskuje się po odbyciu wycieczek do każdych pięciu obiektów znajdujących się w siedmiu rejonach opisanych w KANONIE Odznaki „75-lecia TYCHÓW”, ich udokumentowaniu i otrzymaniu imiennego CERTYFIKATU.
5. Dokumentowanie musi być zrealizowane całościowo tylko przez jeden z poniższych sposobów:
   • METROGRA – realizacja zadań za pomocą aplikacji METROGRA dostępnej na stronie www.metrogra.pl po założeniu i aktywacji swojego konta w grze. W aplikacji będą szczegółowe informacje o każdej trasie i punktach do zaliczenia. Zaliczenie punktu odbywa się w aplikacji poprzez geolokalizację (niezbędna jest zgoda na geolokalizację w telefonie). Należy potwierdzić lokację odpowiednim przyciskiem, będąc przy danym punkcie – jednocześnie otrzyma się informacje na temat miejsca. Ten sposób aktywny do 31.10.2026.
   • ZDJĘCIA - wykonanie sobie zdjęcia na tle danego obiektu z podaniem w opisie nazwy obiektu. Dla otrzymania imiennego CERTYFIKATU należy dokumentację przesłać na adres gronie.tychy@wp.pl z podaniem w temacie maila: „75-lecie TYCHÓW - nazwisko i imię oraz datę zaliczenia ostatniego obiektu”.
6. W obu przypadkach na podane adresy mailowe zostaną wysłane CERTYFIKATY do samodzielnego wydrukowania. Po okazaniu CERTYFIKATU w postaci papierowej lub elektronicznej będzie można nabyć Odznakę „75-lecia TYCHÓW”.
7. Imienny Certyfikat wydaje się tylko raz.
8. Załącznikiem do niniejszego Regulaminu jest Kanon Odznaki „75-lecia TYCHÓW”.
9. Zdobywanie Odznaki „75-lecia TYCHÓW” odbywa się na własną odpowiedzialność, z zachowaniem wszelkich zasad bezpieczeństwa i zgodnie z przepisami o ruchu drogowym. Za powstałe wszelkie szkody pomysłodawcy Odznaki „75-lecia TYCHÓW” nie ponoszą odpowiedzialności.
10. Odznaka „75-lecia TYCHÓW” jest objęta patronatem Prezydent Miasta Tychy.
11. Ostateczna interpretacja niniejszego Regulaminu należy do jej pomysłodawców. Istnieje możliwość przedłużenia okresu zdobywania Odznaki „75-lecia TYCHÓW”.
12. Niniejszy Regulamin obowiązuje od 1.04.2026 roku.

Kanon odznaki

Rejon nr 1

• 1.1 Tychy Cielmice – Kapliczka św. Tekli
• 1.2 Międzyrzecze – Piekarok
• 1.3 Bojszowy – Kościół p.w. Jana Chrzciciela i Park
• 1.4 Bojszowy – Pomnik św. Barbary
• 1.5 Nowe Bojszowy – Stara Szkoła

Rejon nr 2

• 2.1 Bieruń Stary – Rynek
• 2.2 Bieruń Stary – Plac Nobla
• 2.3 Bieruń Stary – Grobla i Staw
• 2.4 Bieruń Satry – Kopiec
• 2.5 Bieruń Stary – Walencinek

Rejon nr 3

• 3.1 Bijasowice – Dwór i mini-arboretum
• 3.2 Bieruń Nowy – Degolówka i Most Cudów
• 3.3 Bieruń Nowy – Dworzec Kolejowy
• 3.4 Bieruń Nowy – Paciorkowce
• 3.5 Ściernie – dawny folwark

Rejon nr 4

• 4.1 Lędziny – Klimont
• 4.2 Lędziny – Plac Farski
• 4.3 Lędziny – Pomnik ofiar KL Auschwitz
• 4.4 Hołdunów – domki fińskie
• 4.5 Chełm Śląski – Smutna Góra i Cmentarz epidemiczny

Rejon nr 5

• 5.1 Tychy – Tężnia solankowa
• 5.2 Tychy – Kościół pw. Ducha Świętego
• 5.3 Kobiór – pomnik ofiar podobozu KL Auschwitz
• 5.4 Kobiór – Stara Smolarnia
• 5.5 Tychy Paprocany – pomnik św. Huberta

Rejon nr 6

• 6.1 Tychy – Rynek Osiedle A
• 6.2 Tychy – Osiedle B / Plac Baczyńskiego
• 6.3 Tychy – Kościół pw. św. Jana Chrzciciela
• 6.4 Tychy – Siedziba Miastoprojektu
• 6.5 Tychy – Pomnik H. i K. Wejchert

Rejon nr 7

• 7.1 Tychy Czułów – Fabryka Celulozy
• 7.2 Tychy Wilkowyje – Pomnik ofiar Tragedii Górnośląskiej
• 7.3 Wyry – schron Sowiniec
• 7.4 Tychy Żwaków – Szkoła Powszechna ul. Myśliwska
• 7.5 Tychy – Park Wodny TYCHY

Opisy obiektów

1.1 Tychy Cielmice – Kapliczka św. Tekli

Kapliczka została wybudowana prawdopodobnie w 1818 r. na potrzeby pielgrzymów wędrujących pobliskim traktem. Materiałem wykorzystanym do wzniesienia kapliczki była cegła. We wnętrzu pomieszczenia znajduje się obraz Świętej Tekli – patronki umierających i cierpiących na choroby oczu, która chronić miała również przed pożarami, dzikimi zwierzętami i wężami.

1.2 Międzyrzecze – Piekarok

Piekarok to mały ceglany budynek z kominem, w którego wnętrzu znajduje się piec chlebowy. Międzyrzecki piekarok został wybudowany na przełomie XIX i XX wieku w pobliżu leśniczówki. Przez dziesięciolecia wypiekano w nim chleb. Gdy przestano do użytkować w latach 80. XX wieku, stopniowo zaczął popadać w ruinę. W ostatnich latach obiekt został całkowicie odnowiony.

1.3 Bojszowy – Kościół p.w. Jana Chrzciciela i Park

Bojszowy po raz pierwszy wzmiankowane są w dokumencie z 1368 roku jako własność książąt raciborskich. Centrum wsi skupione jest wokół neoromańskiego kościoła pw. Jana Chrzciciela, który stoi w pobliżu parku dworskiego. Pierwszy kościół w Bojszowach powstał w 1580 roku. Obecny murowany budynek świątyni wzniesiono w latach 1903 – 1904, obok istniejącego drewnianego kościoła. Stary kościół spłonął w 1905 roku.

1.4 Bojszowy – Pomnik św. Barbary

Bojszowianie, podobnie jak mieszkańcy ziemi pszczyńskiej i całego Górnego Śląska, od pokoleń związani są z górnictwem. Wielu z nich pracowało i nadal pracuje w okolicznych zakładach wydobywczych. W 2006 roku na Dworzysku usadowiono pomnik patronki górników, św. Barbary. Upamiętnia on mieszkańców Bojszów, Jedliny, Nowych Bojszów, Międzyrzecza i Świerczyńca, którzy zginęli podczas pracy na kopalni.

1.5 Nowe Bojszowy – Stara Szkoła

W miejscu, gdzie dziś znajdują się Nowe Bojszowy, kiedyś rozciągał się bojszowski las. Początki osady wiążą się z umową kupna działek z 1874 roku znajdujących się przy obecnej ul. Cichy Kącik. Pierwsi osadnicy pochodzili z bliższej i dalszej okolicy, z Dolnych i Górnych Bojszów, Międzyrzecza, Świerczyńca, Cielmic, Tychów, Frydka, Piasku i Pszczyny. Niedługo potem pojawiła się potrzeba wybudowania dla dzieci z nowej kolonii szkoły (ul. Korzenicka 6). Budowa ruszyła w 1904 roku. W kolejnych szkołę rozbudowywano. Oprócz klas budynek szkolny mieścił również mieszkanie dla nauczyciela.

2.1 Bieruń Stary – Rynek

Rozplanowanie Bierunia Starego to przykład typowego planu średniowiecznego miasta nowoustrojowego, które powstało w związku z akcją kolonizacyjną. Prawie kwadratowy rynek, z narożników którego wychodzą pod kątem prostym po dwie ulice i sąsiadujący od strony wschodniej kościół parafialny. Obecna zabudowa placu - zespół jednopiętrowych kamienic o zróżnicowanych elewacjach - jest efektem wznoszenia budynków murowanych po drugim pożarze miasta, który miał miejsce w 1845 r. Główna droga handlowa z Mikołowa do Oświęcimia przecina rynek bieruński po linii przekątnej. Układ urbanistyczny bieruńskiej starówki został wpisany w 1966 roku do rejestru zabytków woj. śląskiego. W latach 2004 - 2005 bieruński rynek został poddany renowacji. Wówczas usytuowano na nim zegar słoneczny, pomnik Powstańców Śląskich (wzorowany na przedwojennym), zarys historycznej wagi miejskiej oraz studni z postaciami „Utopców". W 2005 roku rynek został wyróżniony w konkursie na Najlepszą Przestrzeń Woj. Śląskiego.

2.2 Plac Nobla

Plac Nobla to miejsce silnie związane z rozwojem Bierunia w XIX i XX wieku. Jego powstanie wiąże się z kształtowaniem się nowej części miasta, rozwijającej się w sąsiedztwie fabryki materiałów wybuchowych. Sama fabryka dawniej nazywana Lignozą funkcjonuje do dziś. Można się o tym przekonać szczególnie podczas prób wybuchowych, kiedy to w całej okolicy słychać dźwięki wystrzałów. Rok 1867 uznaje się za początek ery dynamitu i jego szerokiego zastosowania w górnictwie. Człowiekiem odpowiedzialnym za jego powstanie był Alfred Nobel. Niedługo potem na Górnym Śląsku zaczęły pojawiać się wytwórnie dynamitu. Jedną z nich była położona na peryferiach miasteczka Schlesische Sprengstoff- Fabrik (Śląska Fabryka Materiałów Wybuchowych) w Bieruniu Starym. Fabryka zaczęła działać w 1871 roku. W okresie międzywojennym zmieniła nazwę na Lignoza. Obecnie zakład nosi nazwę Nitroerg. Pod budynkiem dyrekcji znajduje się rzeźba przedstawiająca Alfreda Nobla, wynalazcę dynamitu.

2.3 Bieruń Stary - Grobla i Staw

Wielki Staw Bieruński powstał w XVI w., a położony był pomiędzy Bieruniem, Ścierniami i Lędzinami. Jego powierzchnia liczyła ponad 600 ha, a głębokość dochodziła do 3 metrów. Był to największy tego typu zbiornik wodny na Śląsku. Prowadzona tutaj hodowla ryb była jednym z podstawowych dochodów komory pszczyńskiej przez wiele lat. Staw został osuszony ok. 1825 r. Początki Grobli należy umiejscawiać w latach 30. i 40. XVI w., kiedy to na polecenie pana na Pszczynie, Jana VI Turzo, usypano na wschodnim krańcu miasta prawie trzykilometrowy wał ziemny, o wysokości 5 metrów i szerokości 18 metrów, mający chronić zabudowania i mieszkańców przed wezbraniami wód Wielkiego Stawu Bieruńskiego.

2.4 Bieruń Satry – Kopiec

Kopiec to najstarszy zabytek Bierunia. Zlokalizowany jest na południowy zachód od starobieruńskiego rynku, w dolinie rzeki Mlecznej. To sztucznie usypany twór, o formie zaokrąglonego czworoboku o wym. 32 x 34 m i wys. 5,5 m. Kopiec uznawana jest za pozostałość gródka stożkowatego (tzw. Rezydencja rycerska typu motte), które w Europie wznoszono od IX do XIII w. Podobne gródki ulokowano m.in. w Mikołowie i Pszczynie. Pierwsza wzmianka o Kopcu pochodzi z 1387 r. Stojąca na jego szczycie kapliczka św. Jana Nepomucena pochodzi z XIX wieku.

2.5 Bieruń Stary – Walencinek

Ta potoczna nazwa używana przez bierunian, odnosi się do drewnianego kościoła pw. św. Walentego. Pierwsza wzmianka o świątyni pochodzi z 1628 roku. Jest to jedyny kościół drewniany w powiecie bieruńsko – lędzińskim. Świątynia w latach 70. XX wieku dwa razy płonęła i dwa razy została odbudowana. W 1966 roku kościołek wpisano do rejestru zabytków, Dla podkreślenia mocno zakorzenionego kultu patrona św. Walentego - świątynia została w 2015 r.  wyniesiona do godności sanktuarium archidiecezjalnego. W dniu odpustu ku czci św. Walentego - 14 lutego, rzesze pielgrzymów przyjeżdżają do Bierunia, prosząc patrona o uzdrowienie, pomoc w trudnych sprawach i nawrócenie. Do ciekawostek należy obchodzenie w tym dniu ołtarza na klęczkach połączone z ucałowaniem relikwii Świętego.

3.1 Bijasowice - Dwór i mini-arboretum

Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1360 r. Od połowy XVII w. istniała tu założona przez Promnitzów stadnina koni rasy śląskiej, przeniesiona w 1710 r. do Wisły Wielkiej. W II połowie XVII w. powstał w Bijasowicach dwór i folwark. Do dzisiaj zachowały się: pozostałości parku krajobrazowego, dwór, stajnia, oficyna mieszkalna. W Bijasowicach ok. 1977 r. rozpoczęto prace mające na celu budowę Kanału Śląskiego łączącego Wisłę z Odrą oraz Centralnego Portu Węglowego. Budowę przerwano na początku lat. 80. XX w. W 2015 roku na zdegradowanym przyrodniczo terenie dworu powstało Mini-arboretum. Park z tematycznymi ogrodami zajmuje ponad 5 hektarów.

3.2 Bieruń Nowy – Degolówka i Most Cudów

Dawniej Wisła w tym miejscu stanowiła granicę czesko – polską, później prusko – austriacką, a następnie niemiecko – polską. Od 1830 roku przy granicy na Wiśle funkcjonował budynek posterunku celnego, który zapisał się w historii dzięki dwukrotnemu pobytowi Charles’a de Gaulle’a. W 1921 roku, jeszcze jako kapitan, dowodził on oddziałem czuwającym nad porządkiem podczas plebiscytu na Górnym Śląsku. Do tego miejsca powrócił w 1967 roku już jako prezydent Francji. Od jego postaci wzięła się nazwa Degolówka. Obecnie w dawnym budynku posterunku mieści się restauracja. Nieopodal na Wiśle znajduje się Bieruński Most Cudów, który łączy Śląsk i Małopolskę. Jego magia polega na tym, że jeżeli wjedziesz na niego na kole, to wyjedziesz na rowerze.

3.3 Bieruń Nowy – Dworzec Kolejowy

Budynek dworca kolejowego oddano do użytku w 1859 roku, wraz z uruchomieniem linii kolejowej do Mysłowic. Wówczas mieściły się w nim m.in. posterunek odpraw celnych na granicy Prus i Austrii, siedziba żandarmerii, kasa biletowa oraz poczekalnia. Na podróżnych czekała również dworcowa restauracja. Przystanek pełnił funkcję stacji granicznej między Prusami a Austrią i odegrał istotną rolę w rozwoju całej okolicy. W tamtym czasie sąsiednie miasta — Bieruń Stary czy Pszczyna — nie miały jeszcze połączeń kolejowych.

3.4 Bieruń Nowy – Paciorkowce

Paciorkowcami nazywa się pięć hałd kopalnianych o kształcie ściętego stożka. Powstały one w latach 90. XX wieku w wyniku składowania tzw. skały płonnej, czyli odpadu powstającego podczas wydobycia węgla w kopalni „Piast”. Wcześniej teren ten zajmowały niewielkie stawy, ułożone w charakterystyczny ciąg przypominający paciorki różańca — stąd wzięła się ich nazwa. Z czasem hałdy stały się rozpoznawalnym elementem krajobrazu i punktem orientacyjnym dla okolicznych mieszkańców. Dziś obszar ten stopniowo porasta roślinnością, pokazując, jak przyroda odzyskuje tereny poprzemysłowe.

3.5 Ściernie – dawny folwark

Najstarsza dzielnica Bierunia. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1272 r. z dokumentu księcia opolsko- raciborskiego Władysława. Książę, chcąc stworzyć swoją warownię na miejscu spalonej przez Tatarów wsi Żory, należącej do rycerza Chwalisza, dał mu w zamian swoją wieś Ściernie. Przez wieki funkcjonował tu folwark o powierzchni ponad 300 hektarów. W Ścierniach wydobywano wapień, który służył do budowy okolicznych domów oraz dróg. W 2002 r. w Ścierniach otwarto budynek Centrum Inicjatyw Gospodarczych. W 2006 r. powstała tu Powiatowa Komenda Policji, a w 2010 r. siedziba Starostwa Powiatu Bieruńsko-Lędzińskiego.

4.1 Lędziny – Klimont

Podania o Klimoncie zwanym Górką Klemensową sięgają zamierzchłych czasów. Cześć z nich zawarta jest w XIX-wiecznej opowieści autorstwa Karol Miarka pod tytułem Górka Klemensowa. Powieść z czasów zaprowadzania chrześcijaństwa na Śląsku, oparta o podania ludu. Legendy głoszą, że pierwszymi apostołami tych ziem byli święci Cyryl i Metody lub ich uczeń św. Klemens. Pierwotny kościół św. Klemensa był pierwszą świątynią chrześcijańską w tej części Górnego Śląska. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1241 roku, jednak jego początków doszukiwać się można już w XII wieku. Fundatorem kościoła św. Klemensa był prawdopodobnie rycerz i krzyżowiec Jaksa z Miechowa, którego Lędziny były własnością. Obecny, murowany kościół w stylu barokowym, wzniesiony został w 1769 roku. Wzgórze św. Klemensa było i jest bardzo ważnym punktem, nie tylko dla najbliższej okolicy, ale także dla całego Górnego Śląska.

4.2 Lędziny - Plac Farski

W samym sercu Lędzin znajduje się Plac Farski, miejsce o wielowiekowej historii związanej z parafią św. Klemensa, sięgającą XIII wieku. Nietypowo dla Śląska, plebania – tzw. „fara” – nie stała przy kościele, lecz wśród zabudowań wsi. Dziś Plac Farski jest przyjazną przestrzenią miejską: zachowano zabytkowe budynki plebanii i stajni, ustawiono fontannę oraz postument z historycznym dzwonem. Nieopodal znajduje się Pomnik Weteranów Powstań Śląskich istniejący od 1966 roku.

4.3 Lędziny – Pomnik ofiar KL Auschwitz

Pomnik upamiętnia ofiary podobozu KL Auschwitz, który znajdował się na terenie Lędzin. Więźniowie podobozu pracowali na potrzeby kopalni „Gunter” (Guntergrube). W szczytowym okresie funkcjonowania – latem 1944 roku przebywało w nim około 600 uwięzionych.

4.4 Hołdunów – domki fińskie

Hołdunów został założony w 1770 roku przez ewangelików. Przybyli oni z mieszczącej się pod Bielskiem wsi Kozy. Nowopowstała osada przyjęła nazwę Anhalt, na cześć księcia pszczyńskiego Fryderyka Erdmanna von Anhalt-Köthen-Pleß. W Hołdunowie do dzisiaj zachował się budynek dawnego ewangelickiego probostwa z 1778 r. Obecnie to siedziba Miejskiego Ośrodka Kultury. W jego sąsiedztwie znajduje się nowy kościół ewangelicko-augsburski z 1986 roku (pierwotny istniał tutaj od 1902 r. do 1968 r.), cmentarz ewangelicko- augsburski z kapliczką cmentarną (kostnicą) z 1787 r. Tuż obok zlokalizowany jest katolicki kościół pw. Chrystusa Króla oraz osiedle fińskich domków. Ich budowa rozpoczęła się w 1948 r., a miejsce swojego zamieszkania znaleźli tu m.in. górnicy i budowniczy lędzińskiej kopalni „Ziemowit”.

4.5 Chełm Śląski – Smutna Góra i Cmentarz epidemiczny

Wzniesienie o wysokości 284 m n. p. m. znajdujące się w Chełmie Śląskim. Dawniej nazywane Łysą Górą. Obecna nazwa funkcjonuje od I poł. XIX w., kiedy to na zboczu wzniesienia chowano ofiary cholery. Na szczycie znajduje się widoczna z daleka „Brama Tysiąclecia”. Ze Smutnej Góry rozciąga się doskonały widok na Śląsk i Małopolskę – widoczne są m.in. Klimont w Lędzinach i Zamek w Oświęcimiu. W 1831 roku w miejscowości wybuchła epidemia cholery. Ze względów sanitarnych zmarłych chowano z dala od miejscowości, na zboczu Smutnej Góry. Widoczną dziś pozostałością po tych wydarzeniach jest cmentarz. Nie ma na nim nagrobków – w centralnej części znajduje się wykonany z piaskowca krzyż oraz tablice pamiątkowe.

5.1 Tychy – Tężnia solankowa

Solanka w tyskiej tężni, znajdującej się w parku Południowym, pochodzi z uzdrowiska Ustroń. Mikroklimat powstały wokół niej wykorzystywany jest m.in. w profilaktyce i leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych, zapalenia zatok, rozedmy płuc, nadciśnienia tętniczego, alergii i w przypadku ogólnego wyczerpania. Jej kształt przypomina kształt Urzędu Miasta w Tychach.

5.2 Tychy - Kościół pw. Ducha Świętego

Dwunastego sierpnia 1980 r. erygowano parafię pw. Ducha Świętego. Fundusze potrzebne do budowy kościoła pochodziły głównie z ofiar wiernych. W prace zaangażowani byli m.in. mieszkańcy okolicznych osiedli oraz dzielnicy Żwaków – terenów, które parafia objęła zasięgiem. Projekt świątyni (autorstwa Stanisława Niemczyka) w kształcie namiotu, okolony podcieniami (jak soboty w kościołach drewnianych) był mocno odmienny od dotychczas budowanych. Całość pokrył potężny dach wsparty na żelbetowych ramach, którego zwieńczenie stanowiły cztery smukłe krzyże. Pośrodku dachu umieszczony został świetlik doświetlający nawę. Decyzję o budowie podjął osobiście biskup Herbert Bednorz na prośbę proboszcza Franciszka Resiaka. Prace budowlane prowadzono na przełomie lat 70. i 80. zgodnie z założeniami konstruktora Jerzego Manjury. Świątynia jest dwupoziomowa; w ukończonej kaplicy dolnej odprawiano msze w czasie, gdy wznoszono część górną. Poświęcona został 11 września 1982 r. Autorem polichromii wewnątrz kościoła jest wybitny artysta – Jerzy Nowosielski.

5.3 Kobiór – Pomnik ofiar podobozu KL Auschwitz

W grudniu 1942 powstał tu największy spośród podobozów „leśnych” podobóz KL Auschwitz. W dwóch barakach otoczonych ogrodzeniem z drutu kolczastego przebywało początkowo około 60, a potem 150 więźniów. Osadzono w nim w większości więźniów Żydów głównie z Polski, Francji, Belgii i Czech, ponadto kilku Niemców, Polaków i Rosjan. Najliczniejsze komando pracowało przy wyrębie lasu i wstępnej obróbce pni. Pozyskane drewno przekazywano nadleśnictwu, a gałęzie i materiał odpadowy były wykorzystywane do spalania zwłok ofiar zagłady w dołach i na stosach w Birkenau. Załoga podobozu liczyła ok. 20 esesmanów. Z częściowo zachowanych dokumentów wynika, że do kostnicy w Auschwitz I trafiło 31 zwłok więźniów z tego podobozu. W następnych miesiącach liczba więźniów wynajmowanych przez nadleśnictwo zmalała. Wiązało się to z uruchamianiem w Birkenau krematoriów opalanych koksem, a tym samym zmniejszeniem zapotrzebowania na drewno opałowe. Podobóz istniał do końca sierpnia 1943 r. 

5.4 Kobiór – Stara Smolarnia

Stara smolarnia znajduje się w południowej części Kobióra, w bezpośrednim sąsiedztwie lasu. Sam budynek muzealny pochodzi z końca XIX wieku. Wzniesiono go z drewna, ma dwie kondygnacje i przytulną werandę. Szczyty dekorują ozdobnie wycięte deseczki, zachowały się też resztki barwnych oszkleń. Jeszcze w XIX wieku pracowali tutaj smolarze, a później funkcjonował tartak. W 2003 roku, z inicjatywy Związku Górnośląskiego, otwarto w smolarni muzeum regionalne. Warto zobaczyć dwie wystawy tematyczne: „Nasz dom kochany i niezapomniany” (wyposażenie chaty śląskiej, strój regionalny, sprzęty domowe itp.) oraz „Od ziarenka do bochenka” (czyli w jaki sposób powstaje chleb). Wizyta w Smolarni to również okazja do poznania zapomnianego już prawie przemysłu leśnego, który w dawnych wiekach kwitł na obszarze Europy Środkowej i Wschodniej. W miejscowej bowiem smolarni wytwarzano - poprzez suchą destylację drewna - smołę drzewną, dziegieć, terpentynę i spirytus drzewny. Największe wzięcie miały smoła i dziegieć. Smoła drzewna (gęsta maź) pochodziła z przeróbki drewna sosnowego i służyła np. do impregnacji drewna. Dziegieć zaś wytwarzano z kory brzozowej, miał postać bardziej wodnistą i wielorakie zastosowanie - jako chociażby smar do osi wozów, lek na różne choroby ludzkie i zwierzęce, uniwersalny klej itd.

5.5 Tychy Paprocany – pomnik św. Huberta

W 1864 r. słynny ówczesny rzeźbiarz Jan Janda, pracujący dla dworu Hochbergów, wzniósł na dziedzińcu przed zameczkiem zabytkową figurę przedstawiającą patrona myśliwych św. Huberta z jeleniem. Święty ubrany w krótką tunikę za kolana, z zarzuconą na plecy skórą z niedźwiedzia, z zawieszoną na prawym ramieniu torbą myśliwską i łukiem, prezentuje się majestatycznie. Autor figury przedstawił twarz mężczyzny w sile wieku, okoloną kędzierzawą brodą i sumiastymi wąsami. Inspiracją była podobizna właściciela zameczku – księcia pszczyńskiego Jana Henryka XI.

6.1 Tychy - Rynek Osiedle A

Wczesną wiosną 1951 r. przystąpiono do budowy pierwszego osiedla mieszkaniowego, zaprojektowanego przez zespół prof. Tadeusza Teodorowicza-Todorowskiego (na mocy uchwały z 4 października 1950 r. o rozbudowie Tychów do rzędu miasta trzydziestotysięcznego). Założenie to nazwane Osiedlem A miało stanowić odzwierciedlenie doktryny socjalistycznej. Całościowa koncepcja pierwszego osiedla musiała być „socjalistyczna w treści i narodowa w formie”. Kluczowe cechy charakteryzujące Osiedle A to: uporządkowanie, jasność, symetria i czytelność kompozycji. Plan został oparty na dwóch osiach: N–S i E–W, na przecięciu których usytuowano rozległy plac z domem kultury (dziś Plac Świętej Anny, dawniej Wincentego Pstrowskiego). Osiedle A to jeden z nielicznych kompletnych projektów architektonicznych socrealizmu w Polsce. Zespół architektów przy projektowaniu wzorował się na schemacie rzymskiego Piazza del Campidoglio projektu Michała Anioła.

6.2 Tychy - Osiedle B / Plac Kamila Krzysztofa Baczyńskiego

Osiedle B było pierwszym zrealizowanym wg projektu urbanistycznego zwycięskiego zespołu – ogłoszony w 1951 roku konkurs wygrali Kazimierz Wejchert i Hanna Adamczewska z zespołem. Budowę osiedla rozpoczęto w 1953 r. Domy wznoszono metodą tradycyjną, z cegły. Przy projektowaniu wykorzystano typowe sekcje budynków, zestawiane w różnych wariantach. Według koncepcji generalnych projektantów Kazimierza Wejcherta i Hanny Adamczewskiej Osiedle B miało być łącznikiem nowego miasta z zastanym starym zespołem miasteczka Tychy. Pomiędzy nowymi budynkami pozostawiono wiele domów dawnej zabudowy. Przez Hannę i Kazimierza Wejchertów osiedle nazywane było „romantycznym” – ulice poprowadzono tu swobodnymi liniami, dostosowanymi do ukształtowania terenu, z kilku miejsc otwarto perspektywę na wieżę starego kościoła. Zabudowa jest w przewadze trzykondygnacyjna. Architektura świadomie nawiązuje do tradycyjnej zabudowy miasteczek polskich: spadziste dachy pokryte dachówką, facjatki, narożne podcienia, ryzality, wykusze, podziały elewacji gzymsami. Dużo jest tzw. małej architektury: schody na spadkach terenu, obniżającego się w kierunku potoku, kamienne murki oporowe.

6.3 Tychy - Kościół pw. św. Jana Chrzciciela

Budowę rozpoczęto w 1957 r., a kościół poświęcono 21 grudnia 1958 r. Prace prowadzono w wielkim pośpiechu, żeby komunistyczne władze nie wstrzymały budowy i nie nakazały rozbiórki nieukończonego obiektu. W początkowym okresie w budowie pomagało Tyskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego, udostępniając nieodpłatnie swój ciężki sprzęt. Inwestycję prowadził ks. Jan Kapołka (doznając przy tym wielu szykan), który został pierwszym proboszczem parafii. Kościół przez 14 lat stał w polu, prowadziły do niego wydeptane ścieżki, wysypane żwirem. Dopiero w 1973 r. wokół rozpoczęto budować Osiedle H. Od początku kościół zwracał uwagę surową, prostą bryłą o ukośnych liniach sylwety. Pionowa ściana za ołtarzem rysowała się wyraźnie na tle ogromnego, wypełnionego barwnymi szybkami przeszklenia za prezbiterium. Nad ołtarzem Zbigniew Weber sam namalował ogromną postać cierpiącego Ukrzyżowanego, wprost na pobielonych cegłach. Malowidło miało być rozwiązaniem tymczasowym, ale okazało się mistrzowskie. Jego surowość i ekspresja poruszały wiernych; do dziś niezmiennie wywiera głębokie wrażenie. W 1981 r. obok kościoła stanęła dzwonnica, a w latach 1982–1983 kościół rozbudowano według projektu Zbigniewa Webera.

6.4 Tychy - Siedziba Miastoprojektu

W 1955 r. utworzono Miastoprojekt Nowe Tychy. Jego pracownie mieściły się pierwotnie w ciasnym budynku w sąsiedztwie dworca kolejowego i Osiedla A (obiekt rozebrany w 2010 r.). Nowy „biurowiec budowlanych” był siedzibą trzech firm związanych z budową miasta: Miastoprojektu Nowe Tychy, Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Miejskiego (działającego od 1974 r. jako Kombinat Budownictwa Ogólnego GOP Południe – Tychy) i Okręgowej Dyrekcji Inwestycji Miejskich. W jednym miejscu pracowali zatem projektanci, inwestor i dyrekcja przedsiębiorstwa wykonawcy (dwie ostatnie instytucje w niższym skrzydle budynku, od strony ul. gen. Stefana Grota Roweckiego, dawniej Feliksa Dzierżyńskiego). Duży biurowy budynek zapewniał projektantom komfort pracy, relaksowi służyły efektowne pomieszczenia klubowe, znajdujące się w niższym skrzydle budynku, pod salą posiedzeń. Po 1990 r. Miastoprojekt rozwiązano.

6.5 Pomnik Hanny i Kazimierza Wejchert

Rzeźba plenerowa przedstawiająca Hannę Adamczewską-Wejchert i Kazimierza Wejcherta – generalnych projektantów miasta, w ujęciu realistycznym, sylwetkowym. Rzeźba stanęła na pasie zieleni biegnącym wzdłuż ul. Karola Darwina – miejscu nieprzypadkowym. W koncepcjach urbanistycznych Wejchertów obszar ten stanowił część głównej osi zielonej, przecinającej miasto z północy na południe. Pomnik odsłonięto 11 listopada 2013 r., jego twórcą jest Tomasz Wenklar.

7.1 Tychy Czułów – Fabryka Celulozy

Zakład został uruchomiony w 1887 r. na polecenie księcia pszczyńskiego; zajmował się produkcją celulozy sulfitowej. W 1922 r. po włączeniu wsi Tychy w obszar polskiego Górnego Śląska fabryka stała się własnością polskiej spółki akcyjnej – jako Górnośląska Fabryka Celulozy i Papieru w Czułowie. Dzięki nakładom finansowym, i rozbudowie fabryka zajęła się wytwórstwem papieru. W 1929 r. czułowski zakład jako jedyny w Polsce produkował także ligninę i pokrywał całe zapotrzebowanie rynku krajowego na ten produkt. We wrześniu 1939 r. Górnośląska Fabryka Celulozy i Papieru w Czułowie przejęta została przez państwo niemieckie. Zmieniono nazwę zakładu na Zellulose und Papier Fabrik – Czulow, a na jego czele stanął Karol Borgel jako zarządca powierniczy. W 1940 r. fabryka została zakupiona od państwa niemieckiego i przeszła w ręce dwuosobowej spółki Juliusza Germana i Reinholda Jacobsena. Od tego momentu aż do 1945 r. fabryka funkcjonowała jako German&Jacobsen Papierfabrik Tichau-Czulow O/S. W okresie II wojny światowej w fabryce uruchomiono produkcję na potrzeby frontu niemieckiego, m.in. wykonując wkłady do filtrów masek gazowych dla wojska. Papiernia została poważnie zniszczona w czasie walk wyzwoleńczych i odbudowana po wojnie.

7.2 Tychy Wilkowyje – Pomnik ofiar Tragedii Górnośląskiej

W 2016 r. przy kościele w Wilkowyjach stanął pomnik poświęcony ofiarom Tragedii Górnośląskiej, czyli represjom jakie dotknęły miejscową ludność w 1945 r. w momencie wkroczenia Armii Czerwonej na obszar Górnego Śląska – w tym deportacjom do pracy przymusowej w Związku Radzieckim. Pomnik to upamiętnienie nie tylko mieszkańców dzielnicy Wilkowyje, ale wszystkich wywiezionych z terenu Tychów. Inicjatorem powstania pomnika był dr Wojciech Schäffer; twórcy pomnika to rzeźbiarz Tomasz Wenklar i kamieniarz Arkadiusz Król.

7.3 Wyry – schron Sowiniec

Schron bojowy „Sowiniec” to jeden z elementów polskich fortyfikacji, tworzących Obszar Warowny Śląsk. Jest obiektem średniej wielkości, a jego uzbrojenie stanowiły dwa ciężkie karabiny maszynowe typu Browning wzór 30, kalibru 7,92 mm. Przed II wojną schron ten nie został zresztą całkowicie dokończony. W obiekcie znajduje się dziś ekspozycja poświęcona wydarzeniom z 1939 roku. Obecnie odbywają się tutaj coroczne inscenizacje historyczne z udziałem grup rekonstrukcyjnych, mające upamiętnić tamte wydarzenia. Co roku, 2 września, mają także miejsce uroczystości pod pomnikiem walk wrześniowych.

7.4 Tychy Żwaków – Szkoła Powszechna ul. Myśliwska

Parcelę pod budowę Katolickiej Szkoły Powszechnej w Żwakowie, wielkości 2,125 morgi, zakupiono od chałupnika Jana [Johanna] Kurzaka za cenę 1 200 marek. W części południowej tego gruntu postawiono budynek szkolny oraz obiekty gospodarcze, a pozostałą część przeznaczono na ogród dla nauczyciela i do celów rolniczych. Budowę rozpoczęto w 1883 r. Budynek szkoły żwakowskiej obejmował jedną izbę klasową, co po pierwszym roku nauki okazało się niewystarczającą przestrzenią, szkołę przekształcono więc w dwuklasową i wprowadzono nauczanie półdniowe. Budynek ten został poświęcony 16 sierpnia 1884 r. przez księdza z tutejszego kościoła parafialnego, Karola Palicę. Pierwszym powołanym nauczycielem Katolickiej Szkoły Powszechnej w Żwakowie był Max[ymilian] Dittrich, który do fachu nauczycielskiego przygotowywał się w seminarium nauczycielskim w Głogówku.

7.5 Tychy – Park Wodny TYCHY

To najnowocześniejszy aquapark na Śląsku. Podzielony został na kilka stref – rekreacyjną, sportową, sauny i łaźnie piwne oraz SPA. Zasilany jest on w biogaz, powstający w RCGW S.A. w Tychach, uszlachetniany do biometanu i przesyłany za pomocą specjalnego, innowacyjnego gazociągu do Wodnego Parku Tychy, gdzie produkowana jest energia elektryczna i cieplna, zabezpieczająca całkowicie jego potrzeby.