| 1 |
0 |
START – Napis TYCHY |
|
| 2 |
0,37 |
Pomnik SKRZYDŁA NIEPODLEGŁOŚCI |
Powstał z okazji setnej rocznicy odzyskania przez Polskę Niepodległości. Autorem pomnika jest prof. dr hab. Roman Kurzawski z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Odsłonięcie Skrzydeł Niepodległości było jednym z elementów obchodów tej uroczystości. |
| 3 |
0,66 |
Pomnik WALKI I PRACY |
Pomnik ten to swoista ikona miasta. Rzeźba dłuta Augustyna Dyrdy składa się z trzech części: pierwszej – prześwitowej; symbolizującej dwie społeczności – rdzenną śląską i ludność napływową, które musiały się zintegrować, żyjąc w tym samym miejscu; drugiej – sylwetek ludzi pracy i młodych przybywających do Tychów, aby założyć tu dom i rodzinę; trzecia część to połączone ze sobą pylony, zwieńczone orłem – przedstawiające zintegrowane, połączone siły i losy tych dwóch różnych społeczności. W latach 90. XX w. pomnik zyskał potoczną nazwę Żyrafa. |
| 4 |
1,85 |
STADION MIEJSKI, ul. Edukacji |
Stadion piłkarski przy ul. Edukacji 7 wykorzystywany przez klub sportowy GKS Tychy może pomieścić 15 300 widzów. Jego budowę rozpoczęto w grudniu 2012 r.; oddanie obiektu do użytku nastąpiło w lipcu 2015 r. Powstał w miejscu dawnego Stadionu Miejskiego. Projekt to dzieło członków pracowni architektonicznej Perbo Group. |
| 5 |
3,42 |
STARY MŁYN, ul. Starokościelna |
Młyn parowy w Tychach uruchomiono w 1910 r. przy ul. Starokościelnej. Właścicielami byli Jan i Wiktoria Drobowie, których gospodarstwo znajdowało się w pobliżu. Budowę prowadziła firma Andre&Felldner. W latach dwudziestych XX w. do młyna doprowadzono energię elektryczną i nadano mu nazwę: „Tychowski młyn elektryczny”. Urządzenia unowocześniono. Młyn obsługiwał miejscowych gospodarzy, ale również tych z odległych miejscowości. Zboże przywożono z daleka koleją, przeładowywano na stacji na rolwagi, platformy ciągnięte przez konie, i dostarczano do młyna. W młynie produkowano m.in. mąkę żytnią i pszenną oraz śrut jęczmienny i owsiany. W 1946 r. młyn został upaństwowiony i wszedł w skład Państwowych Zakładów Zbożowych w Zabrzu. |
| 6 |
4,1 |
Centrum Wycieczkowe Tyskich Browarów Książęcych |
To perła architektury regionu; zwiedzający z przewodnikiem mają możliwość poznania historii funkcjonowania Browaru Książęcego. |
| 7 |
4,39 |
Pomnik OFIAR HITLERYZMU, ul. Kościuszki |
Głaz z tablicą upamiętniającą męczeńską śmierć pięciu członków ruchu oporu, straconych przez hitlerowców 22 września 1944 r. Była to ostatnia publiczna egzekucja w rejencji katowickiej w czasie hitlerowskiej okupacji. |
| 8 |
4,42 |
STARA POCZTA, ul. Kościuszki 24 |
Pierwsi listonosze, zwani wówczas „pocztarzami” lub „pocztarzykami”, którzy obsługiwali Tychy i okolice w poł. XIX w., zatrudnieni byli przez urząd pocztowy w Mikołowie. Pierwsza drewniana skrzynka pocztowa pojawiła się w Tychach w 1864 r., zaś tyski Urząd Pocztowy jako samodzielna jednostka powstał w 1866 r. Początkowo jego naczelnikiem był pochodzący z Bytomia Schubert. Istniejący dziś gmach powstał w 1899 r. Od 1939 r. Urząd Pocztowy posiadał własny samochód służbowy. |
| 9 |
4,72 |
RYNEK w Starych Tychach |
Jeszcze niespełna sto lat temu w miejscu dzisiejszego rynku znajdował się staw zwany „tyskim” lub „kościelnym”. Należał on do księcia pszczyńskiego, dzierżawiony w różnych okresach, jak chociażby na początku XX w. przez Browar Obywatelski, który czerpał korzyści z hodowli ryb oraz pozyskiwanego zimą lodu. W drugiej dekadzie XX w. zabiegano o zasypanie lub osuszenie stawu, co znacznie poprawiłoby komfort życia okolicznych gospodarzy, szczególnie w okresie wiosennych roztopów, gdy poziom wody w Potoku Tyskim wzrastał, wdzierając się do domów. Staw został osuszony dopiero na początku lat 30. XX wieku, a od 1936 r. stał się własnością gminy. Dziś pośrodku rynku widoczna jest fontanna z rzeźbami wydr, nawiązująca właśnie do znajdującego się tam dawniej akwenu. |
| 10 |
4,82 |
Kościół pw. św. MARII MAGDALENY |
Przyjmuje się, że drewniany kościół w Tychach powstał w końcu XV w. W 1782 r. wymurowano świątynię, która po przebudowie stoi do dziś. Rozbudowa kościoła nastąpiła w latach 1906–1907, wydłużono nawę główną z prezbiterium i dodano nawy boczne. Dzięki tym zabiegom przestrzeń budynku zwiększyła się trzykrotnie. W 1929 r. rozbudowano wieżę kościelną. |
| 11 |
4,9 |
Tablica pamiątkowa ul. ks. K. Damrota 35 |
Tablica umieszczona na fasadzie budynku dawnej restauracji Strzeleckiego (obecnie Polonez) – lokalu plebiscytowego, gdzie 20 marca 1921 r. odbyło się głosowanie za przyłączeniem Tychów: do Polski (oddano 2982 głosy) lub Niemiec (oddano 650 głosów). |
| 12 |
5,02 |
MUZEUM MIEJSKIE (Stary Magistrat), plac Wolności 1 |
Muzeum rozpoczęło działalność 1 stycznia 2005 r., w tym samym roku została otwarta pierwsza wystawa: Sto lat z życia miasta. Tychy i tyszanie w XX wieku. Gmach urzędu gminnego, zwany dziś właśnie Starym Magistratem został wybudowany w 1906 r. decyzją pierwszego płatnego naczelnika gminy – Schaffarczyka. |
| 13 |
5,1 |
Pomnik POWSTAŃCA ŚLĄSKIEGO |
Odlany z brązu pomnik autorstwa Wincentego Chorembalskiego poświęcony tyszanom poległym w powstaniach śląskich został odsłonięty w 1930 r. Przedstawiał postać młodego mężczyzny z szablą w prawej dłoni. Zburzony przez hitlerowców we wrześniu 1939 r., stanął ponownie na cokole w 1958 r. – już jako postać ze sztandarem w tym samym geście, bez szabli. Posąg wykonał tyski artysta rzeźbiarz Augustyn Dyrda. W 2007 r. zrekonstruował on przedwojenną figurę powstańca, ponownie z szablą w dłoni. |
| 14 |
5,45 |
SZPITAL, ul. Nowokościelna 35 |
Pierwszym lekarzem na stałe mieszkającym w Tychach, od 1893 r., był Karol Kornke. Mieszkał niedaleko powstałego w 1913 r. szpitala przy ul. Nowokościelnej. Szpital był placówką ogólną; w jego piwnicach mieściły się pralnia i kuchnia; na parterze – sale dla kobiet, na piętrze – sale dla mężczyzn, a także pokój zabiegowy i sala operacyjna. Na poddaszu mieszkały siostry zakonne, pełniące służbę jako szpitalne pielęgniarki. |
| 15 |
5,69 |
Kapliczka SŁUPOWA ul. Nowokościelna 19 |
Krzyż przydrożny zwany „Bożą Męką” przy ul. Nowokościelnej stanął na gruncie dawnego folwarku książęcego. Widnieje na nim rok 1730. Według opowiadań miejscowej ludności odprawiono w tym miejscu mszę polową dla wojsk napoleońskich idących na Moskwę w 1812 r. |
| 17 |
7,2 |
DWORZEC PKP |
Stacja kolejowa w Tychach został otwarta w 1870 r. przy trasie kolejowej Bielsko–Katowice. Dworzec znajdował się w okolicach ulicy Mikołowskiej; parter zajmował hall z dwiema kasami biletowymi oraz restauracje dla gości I, II i III klasy. Piętro było przeznaczone na mieszkanie zawiadowcy. Budynek ten został zburzony najprawdopodobniej w pierwszej połowie lat 70. XX w. Nowy dworzec został zrealizowany częściowo – projektant Marek Dziekoński przewidywał, że druga, południowa część, powstanie w miejscu funkcjonującego starego dworca, nadal użytkowanego przez mieszkańców miasta. Ostatecznie budowa części południowej nie doszła do skutku. W 2010 r. dokonano rewitalizacji dworca i jego otoczenia. |
| 18 |
7,91 |
BROWAR OBYWATELSKI, ul. Browarowa 7 |
Browar został wybudowany z inicjatywy spółki piwowarskiej Brieger Aktien-Brauerei Gesellschaft, która w 1895 r. zakupiła tereny na zachód od dworca kolejowego, by już w 1898 r. rozpocząć tam produkcję piwa. Szybko stało się poważną konkurencją dla Browaru Książęcego. W 1899 r. została zawarta między oboma browarami konwencja dotycząca jednolitych cen piwa w handlu detalicznym, a w 1918 r. doszło do skupu 90% akcji Browaru Obywatelskiego przez zarząd książęcy pszczyński, co wyeliminowało wzajemną konkurencję. W 1936 r. Browar Obywatelski przeszedł w dzierżawę zarządcy przymusowego dóbr księcia pszczyńskiego, a 1 lutego 1939 r. wraz z Browarem Książęcym wszedł w skład nowo powstałej spółki akcyjnej Książęce Browary S.A. w Tychach. W czasie II wojny światowej budynek nie ucierpiał, co pozwoliło na szybkie uruchomienie produkcji, którą ostatecznie zakończono pod koniec lat 90. XX w. |
| 19 |
8,5 |
Ulica STAWOWA |
|
| 20 |
9,77 |
Ulica JEŻYNOWA |
|
| 21 |
10,6 |
Park SUBLE, ul. Stoczniowców 70 |
Suble to park znajdujący się w południowej części miasta. Przy dwóch stawach, przedzielonych ulicą Stoczniowców, można spotkać różne gatunki ptactwa wodnego, a alejki wokół akwenów zachęcają do spacerowania i spędzania wolnego czasu na świeżym powietrzu. Na terenie parku znajduje się duży plac zabaw dla dzieci, siłownia plenerowa i rowerowy pumptrack. |
| 22 |
12,7 |
Kościół, pw. DUCHA ŚWIĘTEGO ul. Myśliwska 43 |
12 sierpnia 1980 r. erygowano parafię pw. Ducha Świętego. Fundusze potrzebne do budowy kościoła pochodziły głównie z ofiar wiernych. W prace zaangażowani byli m.in. mieszkańcy okolicznych osiedli oraz dzielnicy Żwaków – terenów, które parafia objęła zasięgiem. Projekt świątyni (autorstwa Stanisława Niemczyka) w kształcie namiotu, okolony podcieniami (jak soboty w kościołach drewnianych) był mocno odmienny od dotychczas budowanych. Całość pokrył potężny dach wsparty na żelbetowych ramach, którego zwieńczenie stanowiły cztery smukłe krzyże. Pośrodku dachu umieszczony został świetlik doświetlający nawę. Decyzję o budowie podjął osobiście biskup Herbert Bednorz na prośbę proboszcza Franciszka Resiaka. Prace budowlane prowadzono na przełomie lat 70. i 80. zgodnie z założeniami konstruktora Jerzego Manjury. Świątynia jest dwupoziomowa; w ukończonej kaplicy dolnej odprawiano msze w czasie, gdy wznoszono część górną. Poświęcona został 11 września 1982 r. Autorem polichromii wewnątrz kościoła jest wybitny artysta – Jerzy Nowosielski. |
| 23 |
13,7 |
PARK WODNY TYCHY ul. Sikorskiego 20 |
To najnowocześniejszy aquapark na Śląsku. Podzielony został na kilka stref – rekreacyjną, sportową, sauny i łaźnie piwne oraz SPA. Zasilany jest on w biogaz, powstający w RCGW S.A. w Tychach, uszlachetniany do biometanu i przesyłany za pomocą specjalnego, innowacyjnego gazociągu do Wodnego Parku Tychy, gdzie produkowana jest energia elektryczna i cieplna, zabezpieczająca całkowicie jego potrzeby. |
| 24 |
14,4 |
TĘŻNIA SOLANKOWA Rodzinny Park bł. Karoliny (Park Południowy) |
Solanka w tyskiej tężni, znajdującej się w parku Południowym, pochodzi z uzdrowiska Ustroń. Mikroklimat powstały wokół niej wykorzystywany jest m.in. w profilaktyce i leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych, zapalenia zatok, rozedmy płuc, nadciśnienia tętniczego, alergii i w przypadku ogólnego wyczerpania. |
| 25 |
14,5 |
Kościół pw. bł. Karoliny Kózkówny, ul. Tischnera 50 |
Parafię erygowano w 1989 r.; jej proboszczem został ks. Józef Szklorz, który także poprowadził budowę. Kościół zaprojektował w 1993 r. Grzegorz Ratajski, konstruktorem został Marian Kręzel. W czerwcu 1993 r. ks. Józef Szklorz poświęcił plac budowy, a 13 sierpnia władze miejskie zatwierdziły projekt. Budowa trwała 7 lat; pierwszą mszę świętą odprawiono w nowo budowanej świątyni 24 grudnia 1998 r., konsekracja odbyła się 18 listopada 2000 r. Do wykonania malarskiego wystroju wnętrza zaproszono artystów: Joannę Piech-Kalarus i Romana Kalarusa (profesora katowickiej Akademii Sztuk Pięknych), których warsztat cechuje się żywą kolorystyką, stosowaniem czystych barw, syntetycznym rysunkiem. |
| 26 |
16,2 |
HUTA PAPROCKA |
Huta Paprocka jako kuźnica żelaza została założona w 1703 r. przez panującego na ziemi pszczyńskiej barona Baltazara Erdmanna Promnitza, w pobliżu wsi Paprocany. W 1775 r. książę pszczyński Friedrich Erdmann Anhalt-Köthen rozbudował hutę i nazwał ją Huta Ludwig, na cześć swego najmłodszego syna. W 1835 r. inżynier John Baildon zmodernizował zakład, by już kilkanaście lat później, w 1856 r. dać możliwość zainstalowania nowoczesnej maszyny parowej. Huta została zamknięta w 1878 r. Pozostałe po Hucie Paprockiej trzy budynki umiejscowione nad Jeziorem Paprocańskim oraz rzeką Gostynią zostały przebudowane oraz zmodernizowane, od 2010 r. stanowią własność prywatną. |
| 27 |
17,1 |
Dzika Plaża PAPROCANY |
|
| 28 |
|
Wokół Jeziora PAPROCAŃSKIEGO |
Sztuczny zbiornik wodny powstał na potrzeby Huty Paprockiej po jej przebudowie w 1775 r. Jego zasób wodny służył do chłodzenia obudowy, napędzania dmuchaw i młota huty. W latach 1986–1992 w zbiorniku przeprowadzono zabiegi rekultywacyjne polegające na całkowitym jego osuszeniu, zdjęciu namułu i obniżeniu gruntu dennego o pół metra na powierzchni 110 ha. Obecnie pełni rolę rekreacyjną oraz retencyjną, stanowiąc osłonę przeciwpowodziową dla południowo-wschodnich dzielnic miasta. |
| 29 |
20 |
ZAMECZEK MYŚLIWSKI PROMNICE |
Twórcą projektu architektonicznego tej rezydencji myśliwskiej był Oliver Pavelt – nadworny architekt Hochbergów, który na polecenie księcia pszczyńskiego Hansa Heinricha XI zaprojektował powstałą w 1861 r. budowlę w stylu neogotyku angielskiego z widocznymi wpływami niemieckimi. Zameczek Promnice stanowił centralną budowlę większego zespołu, w skład którego wchodziły: wozownia, stajnie oraz leśniczówka. Obiekt w obecnej postaci jest rezultatem dwóch faz budowlanych: z 1861 r. (faza pierwotna) i przede wszystkim z 1868 r., kiedy to miała miejsce gruntowna odbudowa zamku po pożarze z 1867 r., oraz kilku drobniejszych zmian, jakich dokonano na przełomie XIX i XX w. W zameczku goszczono między innymi cesarza Niemiec Wilhelma II oraz wielu przedstawicieli arystokracji niemieckiej. Miejsce to upodobała sobie również Maria Teresa Cornwallis-West, żona Jana Henryka XV von Hochberg. |
| 30 |
21,9 |
PRZYSTAŃ KAJAKOWA MARINA |
Przystań kajakowa nad Jeziorem Paprocańskim znajduje się na jego wschodnim nabrzeżu, w sąsiedztwie oddanych do użytku jesienią 2014 r. tarasów. Oba obiekty powstały według projektu tego samego architekta – Roberta Skitka (autorska pracownia projektowa RS+Robert Skitek). Z przystani korzysta, między innymi, sekcja kajakarska Miejskiego Ośrodka Sportów Młodzieżowych. |
| 31 |
22,4 |
OŚRODEK WYPOCZYNKOWY PAPROCANY |
Zlokalizowany nad Jeziorem Paprocańskim. Miejsce wypoczynku mieszkańców Tychów z placami zabaw dla dzieci, wypożyczalnią kajaków oraz punktami gastronomicznymi. |
| 32 |
22,8 |
HOTEL PIRAMIDA, ul. Sikorskiego 100 |
Hotel Piramida powstał według pomysłu Andrzeja Krzysztofa Barysza i Aleksandra Nowackiego. Obiekt zaprojektowano w 2002 r., oddano do użytku w 2004 r. Charakterystyczny budynek już w czasie powstawania został tyską „ikoną”, wzniesiony w najwyższym punkcie nad brzegiem Jeziora Paprocańskiego. Proporcje tyskiego hotelu zgodne są z proporcjami egipskiej piramidy Cheopsa (w skali 1:5). Takie było życzenie inwestora i właściciela, Tadeusza Ceglińskiego, bioenergoterapeuty. |
| 33 |
24,1 |
Tablica upamiętniająca Plebiscyt na Górnym Śląsku, ul. Paprocanska 156 |
Tablica pamiątkowa umieszczona na fasadzie budynku obecnego Przedszkola nr 3 – dawnego lokalu plebiscytowego, gdzie 20 marca 1921 r. odbyło się głosowanie za przyłączeniem, wówczas osobnej wsi, Paprocan do Polski (386 głosy) lub Niemiec (40 głosów). |
| 34 |
24,3 |
Kościół św. FRANCISZKA z ASYŻU i św. KLARY, ul. Paprocańska 90 |
Kościół św. Franciszka z Asyżu i św. Klary – zwany Małym Asyżem – wznoszony jest na planie krzyża franciszkańskiego, według projektu Stanisława Niemczyka, przy współpracy z konstruktorami: Martą i Leszkiem Weszke. Budowę kościoła wraz z klasztorem rozpoczęto 4 maja 2000 r., a odpowiedzialnym za przebieg prac został o. Wawrzyniec Jaworski. |
| 35 |
25,4 |
STADION ZIMOWY ul. de Gaulle'a 2 |
Stadion Zimowy zaprojektowany został w duchu architektury brutalistycznej, eksponującej surową urodę betonu i wielkich przeszklonych powierzchni. Budowany w latach 1977–1978, według projektu architekta Marka Dziekońskiego oraz konstruktora Jerzego Manjury. W lata 2007–2008 został przeprowadzony gruntowny remont – odświeżono betonowe pylony, kontrastujące z nimi dotychczas przeszklenia zamieniono na ścianki osłonowe. O pierwotnej urodzie brutalistycznego dzieła architektury przypominają archiwalne zdjęcia. Swoje mecze rozgrywa tu drużyna hokejowa GKS Tychy. |
| 36 |
26,3 |
Pomnik WEJCHERTÓW, ul. Darwina |
Rzeźba plenerowa przedstawiająca Hannę Adamczewską-Wejchert i Kazimierza Wejcherta – generalnych projektantów miasta, w ujęciu realistycznym, sylwetkowym. Rzeźba stanęła na pasie zieleni biegnącym wzdłuż ul. Karola Darwina – miejscu nieprzypadkowym. W koncepcjach urbanistycznych Wejchertów obszar ten stanowił część głównej osi zielonej, przecinającej miasto z północy na południe. Pomnik odsłonięto 11 listopada 2013 r., jego twórcą jest Tomasz Wenklar. |
| 37 |
26,5 |
Pomnik RYSZARDA RIEDLA al. Niepodległości |
Rzeźba plenerowa przedstawiająca Ryszarda Riedla – lidera zespołu Dżem, w ujęciu realistycznym, sylwetkowym. Twórca przedstawił muzyka w jego ulubionych butach – kowbojkach, dżinsach i kapeluszu z szerokim rondem. Pomnik umieszczono przy alei Niepodległości, w pobliżu przystanku, skąd bluesman często odjeżdżał w kierunku Katowic. Rzeźbę odsłonięto w grudniu 2011 r.; jej autorem jest Tomasz Wenklar. |
| 38 |
27 |
META – NAPIS TYCHY |
Długość pętli: około 27 km, stopień trudności: ŁATWY |